Instytut Transportu Samochodowego rozpoczął swoją działalność w 1952 roku na mocy Uchwały Nr 593 Rady Ministrów z dnia 17 lipca 1952 r. ogłoszonej w Monitorze Polskim A-7/1952 r.  
W obecnej formie organizacyjnej działa na podstawie uchwały Nr 395/64 Rady Ministrów z dnia 22 grudnia 1964 roku w sprawie utworzenia Instytutu Transportu Samochodowego.

Instytut Transportu Samochodowego działa na podstawie:

1. ustawy z dnia 30 kwietnia 2010 r. o instytutach badawczych (Dz. U. Nr 96, poz. 618 ),
2. statutu Instytutu Transportu Samochodowego - Zarządzenie nr 23 Ministra Infrastruktury z dnia 9 września 2005 r. w sprawie zatwierdzenia statutu Instytutu Transportu Samochodowego (Dziennik Urzędowy Ministra Infrastruktury z 2005 r. Nr 10, poz. 63),
3. regulaminu organizacyjnego,
4. dokumentacji systemów zarządzania obowiązujących w Instytucie.

Obszarem działania Instytutu jest teren całego kraju. Problemy badawcze, którymi zajmował się Instytut na przestrzeni minionych ponad 50 lat ulegały stałym zmianom. Zmiany te były następstwem zapotrzebowania gospodarki narodowej i transportu samochodowego oraz postępu technicznego i organizacyjnego zarówno w gospodarce, jak i transporcie. W pierwszym dziesięcioleciu pracy 1952-1962 główna uwaga Instytutu skoncentrowana była na następujących problemach:

• użytkowanie pojazdów - badanie i opiniowanie przydatności i doboru sprzętu transportowego, oszczędności środków napędowych i smarnych, badanie zużycia pojazdów, zespołów i części w zależności od warunków eksploatacji oraz techniki prowadzenia,
• utrzymanie pojazdów - modernizacja procesów obsługi i naprawy, określenie stanu technicznego pojazdu bez ich demontażu, dobór właściwych urządzeń obsługowo-naprawczych,
• ekonomika i organizacja transportu oraz jego zaplecza technicznego - dobór ilości i asortymentu pojazdów, usprawnienie organizacji transportu i zaplecza technicznego, efektywność inwestycji w transporcie i zapleczu technicznym transportu samochodowego, obniżka kosztów własnych, usprawnienie i mechanizacja prac ładunkowych w transporcie samochodowym,
• prowadzenie studiów i analiz z dziedziny ruchu drogowego - organizacja i bezpieczeństwo ruchu,
• normalizacja techniczna - opracowanie norm resortowych i branżowych oraz inicjowanie, koordynowanie i organizowanie prac normalizacyjnych,
• opieka nad pracą przyzakładowych komórek doświadczalnych i laboratoryjnych,
• informacja i dokumentacja naukowo-techniczna i ekonomiczna.

Ponadto zadaniem Instytutu było opracowanie materiałów informacyjnych dla branży samochodowej, prowadzenie biblioteki i ośrodka branżowego informacji oraz wydawanie opracowań i prac badawczych.

W latach 1972-76 tematyka badawcza, którą zajmował się Instytut, uległa dalszym przeobrażeniom w wyniku przede wszystkim zmian w gospodarce narodowej oraz rosnącej roli transportu w życiu społecznym i gospodarczym. Zaczęły do głosu dochodzić problemy organizacji i funkcjonowania transportu. Coraz bardziej ważkim problemem stał się koszt realizowanego zadania transportowego stąd dużą wagę poświęcano problemom technologii przewozu ładunków i pasażerów. Bardziej doceniano czynnik czasu w transporcie. Nie sposób pominąć roli, jaką spełnił profesor Marian Madeyski, jako prekursor nowych kierunków badawczych w transporcie. Jego osobistym pracom badawczym polska myśl ekonomiczna zawdzięcza między innymi: teorię podatności przewozowej ładunków, rozwój problematyki przestrzennej transportu, podjęcie już w latach sześćdziesiątych studiów nad zagrożeniem środowiska naturalnego oraz nad związkami transportu z przemianami w gospodarce i życiem społeczeństwa, a także nad prognozami rozwoju transportu, jego integrację zewnętrzną i wewnętrzną. W tym czasie powstaje w Instytucie Transportu Samochodowego silne lobby ekonomiczne. Ośrodek ten skupiając grono wybitnych specjalistów, (do których zaliczyć należy: między innymi prof. J. Marca, prof. E. Lissowską, doc. W. Morawskiego, prof. J. Wolszczana) oddziaływuje na podejmowane problemy badawcze oraz sposoby ich rozwiązywania. Wokół prof. M. Madeyskiego zawiązują się nieformalne więzi ekonomistów transportu, których nazwiska trwale wpisały się w historię rozwoju transportu. Warto tutaj odnotować dodatkowo między innymi takie nazwiska, jak prof. L. Koźniewski (pierwszy szef studium komunikacyjnego na b/SGPiS), prof. T. Wierzbicki (stworzył podwaliny naukowe informatyki), mgr A. Rostocki (historia rozwoju polskiej motoryzacji), prof. J. Tarski, prof. E. Teichmann (problemy transportu i turystyki oraz rola czynnika czasu w transporcie). W efekcie w drugim dziesięcioleciu działania Instytutu wykształciły się następujące grupy problemowe:

• kierunki i perspektywy rozwoju transportu samochodowego,
• ekonomika i organizacja transportu samochodowego, jego zaplecza technicznego oraz rekonstrukcja techniczna i organizacyjna transportu,
• zasady i metody organizowania przewozów samochodowych i procesów spedycyjnych,
• mechanizacja robót ładunkowych w transporcie samochodowym w tym rozwój technologii zunifikowanych,
• rodzaj i specjalizacja taboru samochodowego, metody zwiększania jego trwałości i gotowości technicznej oraz gospodarki taborem samochodowym,
• kierunki i perspektywy rozwojowe zaplecza motoryzacji,
• zasady i metody oraz technologie obsługi i naprawy pojazdów samochodowych,
• doskonalenie kadr transportu i zaplecza technicznego motoryzacji,
• bezpieczeństwo oraz socjologia i psychofizjologia w zakresie ruchu drogowego,
• zatrudnienie, płace, finanse, planowanie, statystyka itp. w transporcie samochodowym oraz zapleczu technicznym motoryzacji.

Ponadto zadania Instytutu obejmowały:

• śledzenie rozwoju nauk związanych z zakresem działalności Instytutu oraz inicjowanie odpowiednich działań w kierunku wykorzystania osiągnięć światowego postępu technicznego i ekonomiczno-organizacyjnego,
• prowadzenie prac unifikacyjnych i typizacyjnych w dziedzinie transportu samochodowego i jego zaplecza technicznego,
• specjalizację i poszerzenie kwalifikacji naukowych i zawodowych pracowników instytutu,
• współpracę z krajowymi i zagranicznymi placówkami naukowymi.

Strukturę organizacyjną Instytutu stopniowo dostosowywano do zadań statutowych realizowanych przez Instytut.